Τα συχνότερα συμπτώματα ενδομητρίωσης στις γυναίκες μπορεί να εμφανίζονται από την εφηβεία, να εξελίσσονται σταδιακά και, συχνά, να αποδίδονται λανθασμένα απλώς σε μια δύσκολη έμμηνο ρύση. Η σωστή αξιολόγηση είναι ουσιαστική, όχι μόνο για την ανακούφιση του πόνου, αλλά και για την προστασία της γονιμότητας και της ποιότητας ζωής.

Η ενδομητρίωση είναι μια χρόνια, οιστρογονοεξαρτώμενη γυναικολογική πάθηση. Κύτταρα που μοιάζουν με το ενδομήτριο, δηλαδή τον ιστό που φυσιολογικά επενδύει το εσωτερικό της μήτρας, εντοπίζονται εκτός της μήτρας. Οι εστίες μπορεί να βρίσκονται στις ωοθήκες, στο περιτόναιο, στους συνδέσμους της μήτρας, στο έντερο, στην ουροδόχο κύστη ή, πιο σπάνια, σε άλλα σημεία. Προκαλούν τοπική φλεγμονή, συμφύσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ενδομητριώματα στις ωοθήκες.

Συχνότερα συμπτώματα ενδομητρίωσης στις γυναίκες

Η κλινική εικόνα διαφέρει σημαντικά από γυναίκα σε γυναίκα. Η ένταση του πόνου δεν αντιστοιχεί πάντοτε στην έκταση της νόσου: μια μικρή εστία μπορεί να προκαλεί έντονα συμπτώματα, ενώ μια εκτεταμένη ενδομητρίωση μπορεί να είναι σχετικά σιωπηλή. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που απαιτείται εξειδικευμένη γυναικολογική εκτίμηση.

Έντονη και προοδευτικά επιδεινούμενη δυσμηνόρροια

Το συχνότερο σύμπτωμα είναι ο έντονος πόνος πριν ή κατά την περίοδο. Δεν αφορά απλώς τις ήπιες κράμπες των πρώτων ημερών του κύκλου. Συχνά ξεκινά μία ή περισσότερες ημέρες πριν από την έμμηνο ρύση, διαρκεί περισσότερο και συνοδεύεται από ναυτία, αδυναμία, ζάλη ή αδυναμία εκτέλεσης των καθημερινών δραστηριοτήτων.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ο πόνος επιδεινώνεται με την πάροδο των ετών, όταν δεν ανταποκρίνεται επαρκώς στα συνήθη αναλγητικά ή όταν εμφανίζεται μετά από μια περίοδο χωρίς αντίστοιχα προβλήματα. Η έντονη δυσμηνόρροια δεν αποδεικνύει από μόνη της ενδομητρίωση, αποτελεί όμως σαφή λόγο διερεύνησης.

Χρόνιος πυελικός πόνος

Ο πόνος χαμηλά στην κοιλιά ή στη λεκάνη μπορεί να υπάρχει και εκτός περιόδου. Ορισμένες γυναίκες τον περιγράφουν ως βάρος, κάψιμο, πίεση ή βαθύ, επίμονο άλγος. Μπορεί να αντανακλά στη μέση, στους γλουτούς ή στα κάτω άκρα και να επηρεάζει τον ύπνο, τη συγκέντρωση και τη συναισθηματική ευεξία.

Ο χρόνιος πυελικός πόνος έχει πολλές πιθανές αιτίες, από κύστεις ωοθηκών και ινομυώματα έως ουρολογικά ή γαστρεντερολογικά προβλήματα. Η διερεύνηση πρέπει επομένως να είναι συστηματική και να μην περιορίζεται σε μια απλή σύσταση για παυσίπονα.

Πόνος κατά ή μετά τη σεξουαλική επαφή

Η βαθιά δυσπαρευνία, δηλαδή ο πόνος κατά τη βαθιά διείσδυση, είναι σύμπτωμα που μπορεί να συνδέεται με ενδομητρίωση, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν εστίες πίσω από τη μήτρα, στους ιερομητρικούς συνδέσμους ή στο ορθοκολπικό διάφραγμα. Μπορεί επίσης να παραμένει για ώρες μετά την επαφή.

Πρόκειται για σύμπτωμα που αρκετές γυναίκες διστάζουν να αναφέρουν. Ωστόσο, είναι σημαντικό να συζητείται ανοιχτά με τον γυναικολόγο, καθώς επηρεάζει τη σχέση, την αυτοπεποίθηση και την αναπαραγωγική ζωή. Δεν πρέπει να θεωρείται αναπόφευκτο ή να αντιμετωπίζεται ως αποκλειστικά ψυχολογικό ζήτημα χωρίς ιατρική αξιολόγηση.

Πόνος στην αφόδευση ή στην ούρηση, κυρίως κυκλικός

Όταν η ενδομητρίωση επηρεάζει περιοχές κοντά στο έντερο ή στην ουροδόχο κύστη, μπορεί να προκαλεί πόνο κατά την αφόδευση, δυσκοιλιότητα, διάρροια, φούσκωμα ή επώδυνες κενώσεις που επιδεινώνονται γύρω από την περίοδο. Μερικές γυναίκες αναφέρουν επίσης πόνο ή έντονη επιτακτικότητα στην ούρηση κατά τις ημέρες της εμμήνου ρύσεως.

Η χρονική συσχέτιση με τον κύκλο είναι σημαντικό στοιχείο. Γαστρεντερικά ή ουρολογικά συμπτώματα που επαναλαμβάνονται με κυκλικό τρόπο αξίζει να αξιολογηθούν και γυναικολογικά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε εντερική ενόχληση οφείλεται σε ενδομητρίωση.

Δυσκολία σύλληψης

Η ενδομητρίωση μπορεί να σχετίζεται με υπογονιμότητα, χωρίς να σημαίνει ότι κάθε γυναίκα με ενδομητρίωση θα δυσκολευτεί να μείνει έγκυος. Οι μηχανισμοί διαφέρουν: φλεγμονή στην πύελο, συμφύσεις που επηρεάζουν τη λειτουργία των σαλπίγγων, ενδομητριώματα στις ωοθήκες ή αλλοιώσεις που επηρεάζουν την ποιότητα των ωαρίων και το περιβάλλον εμφύτευσης.

Σε μια γυναίκα που προσπαθεί για εγκυμοσύνη, η παρουσία έντονου πόνου περιόδου, ιστορικού κύστης ωοθήκης ή αποτυχημένων προσπαθειών σύλληψης καθιστά την εξειδικευμένη διερεύνηση ακόμη πιο ουσιαστική. Η θεραπευτική στρατηγική εξαρτάται από την ηλικία, το ωοθηκικό απόθεμα, τη βαρύτητα της νόσου, τη σπερματική ανάλυση του συντρόφου και το αναπαραγωγικό πλάνο του ζευγαριού.

Συμπτώματα που δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στην ενδομητρίωση

Κόπωση, ναυτία, μη ειδικό φούσκωμα, ακανόνιστη αιμορραγία ή πόνος στη μέση μπορεί να συνυπάρχουν, αλλά δεν είναι ειδικά για την πάθηση. Η διάγνωση δεν τίθεται με βάση τα συμπτώματα μόνο. Απαιτείται προσεκτικό ιστορικό, κλινική γυναικολογική εξέταση και στοχευμένος απεικονιστικός έλεγχος.

Επίσης, η φυσιολογική υπερηχογραφική εικόνα δεν αποκλείει όλες τις μορφές ενδομητρίωσης. Ο διακολπικός υπέρηχος από έμπειρο ιατρό μπορεί να αναδείξει ενδομητριώματα και ορισμένες εν τω βάθει εστίες, ενώ σε επιλεγμένες περιπτώσεις η μαγνητική τομογραφία πυέλου προσφέρει λεπτομερέστερη χαρτογράφηση. Η λαπαροσκόπηση δεν είναι η πρώτη εξέταση για κάθε ασθενή, παραμένει όμως σημαντική όταν απαιτείται χειρουργική αντιμετώπιση ή ιστολογική επιβεβαίωση.

Πότε χρειάζεται άμεση γυναικολογική εκτίμηση;

Η αξιολόγηση δεν πρέπει να αναβάλλεται όταν ο πόνος περιόδου είναι τόσο έντονος ώστε να περιορίζει την εργασία ή τις δραστηριότητες, όταν υπάρχει πόνος στη σεξουαλική επαφή, όταν τα εντερικά ή ουρολογικά ενοχλήματα ακολουθούν τον κύκλο ή όταν η εγκυμοσύνη δεν έρχεται στον αναμενόμενο χρόνο. Για γυναίκες άνω των 35 ετών ή για όσες έχουν γνωστούς παράγοντες υπογονιμότητας, ο έλεγχος πρέπει να ξεκινά νωρίτερα.

Επείγουσα εκτίμηση χρειάζεται σε αιφνίδιο, πολύ έντονο πυελικό πόνο, λιποθυμική τάση, πυρετό, σημαντική αιμορραγία ή θετικό τεστ εγκυμοσύνης με πόνο και αιμορραγία. Τα συμπτώματα αυτά δεν σημαίνουν απαραίτητα ενδομητρίωση, αλλά απαιτούν άμεσο αποκλεισμό άλλων καταστάσεων, όπως ρήξη κύστης ή εξωμήτρια κύηση.

Η αντιμετώπιση προσαρμόζεται στη γυναίκα, όχι μόνο στη διάγνωση

Ο στόχος της θεραπείας είναι ο έλεγχος του πόνου, η διατήρηση ή αποκατάσταση της λειτουργικότητας και, όπου χρειάζεται, η υποστήριξη της γονιμότητας. Οι επιλογές μπορεί να περιλαμβάνουν αναλγητική αγωγή, ορμονική θεραπεία με αντισυλληπτικά ή προγεσταγόνα, ενδομήτριο σπείραμα λεβονοργεστρέλης και, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, άλλες εξειδικευμένες ορμονικές παρεμβάσεις.

Η χειρουργική αντιμετώπιση, συνήθως λαπαροσκοπική και σε επιλεγμένες περιπτώσεις ρομποτική, έχει θέση όταν υπάρχει εν τω βάθει ενδομητρίωση, σημαντικό ενδομητρίωμα, υποψία προσβολής εντέρου ή ουροποιητικού, επίμονα συμπτώματα ή αναπαραγωγική ένδειξη. Δεν είναι όμως πάντα η καλύτερη πρώτη επιλογή. Για παράδειγμα, η επέμβαση σε κύστη ωοθήκης χρειάζεται προσεκτικό σχεδιασμό, επειδή μπορεί να επηρεάσει το ωοθηκικό απόθεμα.

Σε γυναίκες που επιθυμούν άμεσα εγκυμοσύνη, η ορμονική καταστολή δεν βελτιώνει από μόνη της τη σύλληψη όσο διαρκεί η λήψη της. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η απόφαση μεταξύ φυσικών προσπαθειών, χειρουργικής θεραπείας, σπερματέγχυσης ή εξωσωματικής γονιμοποίησης πρέπει να λαμβάνεται εξατομικευμένα, με βάση τα πραγματικά δεδομένα του ζευγαριού.

Η ενδομητρίωση δεν είναι μια διάγνωση που πρέπει να σηκώνει μια γυναίκα μόνη της. Η προσεκτική ακρόαση των συμπτωμάτων, η έγκαιρη χαρτογράφηση της νόσου και ένα εξατομικευμένο πλάνο μπορούν να αλλάξουν ουσιαστικά την καθημερινότητα, τη σεξουαλική υγεία και τις δυνατότητες μητρότητας.